پانکراس یا لوزالمعده، غدهای نرم و کشیده است که در بخش بالایی شکم و پشت معده قرار دارد. این اندام با ترشح آنزیمهای گوارشی، به هضم مواد غذایی کمک میکند و از سوی دیگر، با تولید هورمونهایی مانند انسولین، نقش مهمی در تنظیم قند خون دارد.
عملکرد دقیق و هماهنگ پانکراس برای حفظ تعادل متابولیک بدن ضروری است و اختلال در آن میتواند به بیماریهایی مانند دیابت یا التهاب پانکراس منجر شود. برای اینکه بدانید بیماریهای پانکراس چیست و چگونه درمان میشود، ادامۀ مطلب از گاما پرتو ارائه دهنده خدمات سونوگرافی در منزل را بخوانید تا با پانکراس بیشتر آشنا شوید.
پانکراس چیست و چه شکلی دارد؟
پانکراس (Pancreas) یا لوزالمعده، یکی از اندامهای حیاتی در بدن انسان با رنگ صورتی کمرنگ و بافتی نرم است که معمولا شکلی کشیده، پهن و اندکی خمیده دارد؛ بهطوریکه بخش ابتدایی آن پهنتر بوده و بهتدریج، باریک میشود.
لوزالمعده از نظر ظاهری شبیه به یک برگ پهن یا یک ماهی است که به پهلو خوابیده است.
ساختار این اندام، از سه بخش اصلیِ سر (Head)، تنه (Body) و دم (Tail) تشکیل شده که در امتداد یک محور افقی قرار گرفتهاند. این شکل خاص باعث میشود پانکراس بهخوبی در فضای شکم جا بگیرد و وظایف خود را به شکل مؤثری انجام دهد.
محل قرارگیری پانکراس در بدن
پانکراس در قسمت بالای شکم و پشت معده قرار گرفته است. این اندام بهصورت افقی در امتداد دیواره پشتی شکم کشیده شده و بخش سر آن در سمت راست بدن، در مجاورت دوازدهه (ابتدای روده باریک) قرار میگیرد. تنۀ لوزالمعده، از پشت معده عبور میکند و دم آن به سمت چپ بدن و در نزدیکی طحال امتداد مییابد.
قرار گرفتن پانکراس در عمق شکم، تشخیص بیماریهای آن را در اغلب مواقع با مشکل مواجه میکند.
نحوۀ عملکرد و فواید پانکراس برای بدن
پانکراس هم بخشی از سیستم گوارشی و هم جزئی از سیستم درونریز بدن است و بهطور همزمان، دو نقش مهم را ایفا میکند.
این اندام با ترشح آنزیمها و هورمونهای حیاتی، هم به هضم غذا کمک میکند و هم در تنظیم قند خون نقش دارد.
در ادامه با این دو وظیفۀ حیاتی پانکراس بیشتر آشنا میشویم.
نقش لوزالمعده در هضم غذا
یکی از مهمترین وظایف پانکراس، کمک به هضم غذا است. این اندام با ترشح آنزیمهای گوارشی مانند آمیلاز، لیپاز و پروتئاز، نقشی اساسی در تجزیۀ کربوهیدراتها، چربیها و پروتئینها ایفا میکند. این آنزیمها از طریق مجرای پانکراسی وارد دوازدهه میشوند تا مواد غذایی را به مواد قابلجذبی برای بدن تبدیل کنند. بنابراین، بدون عملکرد مناسب پانکراس، جذب مواد مغذی با مشکلات جدی مواجه خواهد شد.
تولید هورمونهای کنترل قند خون
علاوه بر نقش گوارشی، پانکراس وظیفۀ مهمی در تولید هورمونهای تنظیمکنندۀ قند خون نیز دارد. مهمترین این هورمونها، انسولین و گلوکاگون هستند که توسط سلولهای خاصی به نام «جزایر لانگرهانس» ترشح میشوند. هورمون انسولین، قند خون را کاهش و هورمون گلوکاگون، این مادۀ غذایی را افزایش میدهد. بنابراین تعادل این دو هورمون برای حفظ سطح طبیعی قند خون در بدن ضروری است و اختلال در عملکرد آنها میتواند منجر به دیابت شود.
بیماریهای پانکراس چیست؟
مانند هر اندام دیگری، پانکراس نیز ممکن است دچار بیماری یا اختلال شود که برخی از آنها حاد و ناگهانی هستند و برخی دیگر، بهصورت مزمن یا تدریجی پیشرفت میکنند. در ادامه با چهار مورد از شایعترین بیماریهای پانکراس و تأثیر آنها بر سلامت بدن آشنا خواهیم شد.
1. پانکراتیت حاد
پانکراتیت حاد (Acute Pancreatitis) یکی از بیماریهای شایع و گاه خطرناک پانکراس است که در اثر التهاب ناگهانی این اندام رخ میدهد. این التهاب ممکن است به دلیل سنگ کیسۀ صفرا، مصرف زیاد الکل یا ضربه به شکم ایجاد شود.
پانکراتیت حاد معمولا با درد شدید شکم همراه است و در صورت درمان نشدن، ممکن است به بافت پانکراس آسیب بزند یا عوارض جدیتری در بدن ایجاد کند. بههمیندلیل، تشخیص و درمان سریع این بیماری بسیار مهم است.
2. پانکراتیت مزمن
پانکراتیت مزمن (Chronic Pancreatitis) نوع دیگری از التهاب لوزالمعده است؛ با این تفاوت که مدتزمان طولانیتری دارد و با پیشرفت التهاب، به مرور زمان باعث تخریب بافت این اندام میشود.
این بیماری معمولا در اثر مصرف مداوم الکل، بیماریهای خودایمنی یا عوامل ژنتیکی ایجاد میشود. پانکراتیت مزمن، عملکرد طبیعی پانکراس در تولید آنزیمها و هورمونها را مختل کرده و ابتلا به سوءهاضمه یا دیابت را به دنبال دارد.
3. دیابت
آخرین بیماری پانکراس که به اختلال در عملکرد هورمونی این اندام مربوط است، دیابت (Diabetes) نام دارد. این بیماری، تولید یا عملکرد انسولین را با مشکل مواجه میکند. همانطور که میدانید، کمبود یا عدم وجود انسولین در بدن، قند خون را بالا برده و متابولیسم بدن را مختل میکند. بنابراین در صورت ابتلا به دیابت، باید هرچهسریعتر آن را کنترل کنید تا به کلیه، چشم، اعصاب و قلبتان آسیب وارد نشود.
4. سرطان لوزالمعده
سرطان لوزالمعده (Pancreatic Cancer) یکی از جدیترین و خطرناکترین بیماریهای پانکراس است که سلولهای پانکراس را به شکلی غیرطبیعی و کنترلنشده، رشد میدهد. این نوع سرطان معمولا در مراحل اولیه علامت خاصی ندارد؛ به همین دلیل اغلب دیر تشخیص داده میشود. با این حال، لازم است بدانید که پیشرفت سرطان لوزالمعده عملکرد طبیعی گوارشی و هورمونی بدن را مختل کرده و در صورت عدم درمان، به سایر اندامهای بدن نیز گسترش پیدا میکند.
نشانهها و علائم بیماری پانکراس
هر کدام از بیماریهای پانکراس میتواند نشانههای متفاوتی داشته باشد که شدت و نوع آنها، به نوع بیماری و میزان پیشرفت آن بستگی دارد. برخی علائم مانند درد شکم، حالت تهوع و کاهش وزن در اغلب بیماریهای این اندام مشترک هستند؛ اما علائم خاصتری نیز وجود دارد که به تشخیص دقیقتر نوع عارضه کمک میکند. جدول زیر شما را با مهمترین علائم شایع و نادر هر بیماری پانکراس آشنا خواهد کرد:
| نام بیماری | علائم رایج و شایع | علائم خاص و نادر |
| پانکراتیت حاد | درد ناگهانی در قسمت بالای شکم، تهوع، تب | زردی پوست، زردی چشم، افت فشار خون |
| پانکراتیت مزمن | درد مداوم شکم، کاهش وزن، سوءهاضمه | مدفوع چرب، کمبود ویتامینهای محلول در چربی |
| دیابت | تکرر ادرار، خستگی، تشنگی شدید | تاری دید، دیر خوب شدن زخمها، بیحسی اندامها |
| سرطان پانکراس | کاهش وزن بیدلیل، زردی، درد کمر یا شکم | دیدن لختۀ خون در پاها، خارش پوست، تبولرز |
توصیه میکنیم با دیدن هر یک از علائم بالا، سریعا برای معاینۀ تخصصی مراجعه کنید تا فرصت طلایی برای درمان را از دست ندهید.
نحوه تشخیص بیماری پانکراس
همانطور که گفتیم، به دلیل قرار گرفتن لوزالمعده در عمق شکم، تشخیص بیماریهای این اندام معمولا دشوار است و به تصویربرداریهای دقیق و آزمایشهای تخصصی نیاز دارد.
در ابتدا، پزشک با بررسی علائم بالینی بیمار، سوابق پزشکی و معاینۀ فیزیکی او، به نوع بیماری مشکوک میشود؛ سپس برای تأیید تشخیص خود، از روشهای دقیقتر استفاده میکند.
از رایجترین این روشها میتوان به آزمایش خون اشاره کرد که سطح آنزیمهای پانکراسی مانند آمیلاز و لیپاز را بررسی میکند. افزایش این آنزیمها میتواند نشانۀ التهاب یا اختلال در عملکرد پانکراس باشد.
تصویربرداری پزشکی نیز نقش مهمی در این فرآیند دارد. برای مثال، برای بررسی ابتدایی وضعیت پانکراس، از سونوگرافی پانکراس استفاده میشود؛ اما اگر پزشک بخواهد وضعیت بافت لوزالمعده را دقیقتر مشاهده کند و از وجود توده، کیست یا انسداد مجاری پانکراسی مطمئن شود، معمولا سیتیاسکن یا امآرآی تجویز میکند.
بیشتر بخوانید: سونوگرافی چیست؟
در موارد مشکوک به سرطان یا انسداد مجاری، ممکن است نیاز باشد تا از بافت پانکراس نمونهبرداری شود. به همین دلیل در این شرایط، معمولا اندوسونوگرافی (EUS) یا ERCP (ترکیبی از آندوسکوپی و تصویربرداری با اشعه ایکس) تجویز خواهد شد.
سونوگرافی پانکراس (لوزالمعده) در منزل گاما پرتو با رسید بیمه
اگر نیاز به انجام سونوگرافی پانکراس در منزل دارید اما نمیخواهید به مراکز درمانی مراجعه کنید و در صف های طولانی وقت خود را هدر دهید، گاما پرتو این امکان را فراهم کرده است تا سونوگرافی لوزالمعده را در منزل خود و با دستگاه پرتابل پیشرفته انجام دهید.
در این خدمت، ریپورت و تفسیر سونوگرافی پانکراس در همان لحظه توسط سونوگرافیست متخصص گاما پرتو انجام شده و نتیجه بلافاصله به شما ارائه میشود. به این ترتیب، بدون اتلاف وقت و در آرامش منزل، میتوانید از وضعیت سلامتی پانکراس خود آگاه شوید.
تمام خدمات سونوگرافی در منزل گاما پرتو با رسید معتبر بیمه انجام میشود تا خیال شما از بابت پوشش هزینهها کاملاً راحت باشد.
لازم به ذکر است که:
- سونوگرافی پانکراس در منزل تهران
- سونوگرافی پانکراس در منزل کرج
توسط گاما پرتو در اسرع وقت انجام میشود و شما بدون اتلاف وقت در ترافیک و صفهای طولانی میتوانید از وضعیت سلامت پانکراس خود به وسیله سونوگرافی با خبر شوید.
راههای درمان بیماری پانکراس
هر کدام از بیماریهای پانکراس بسته به نوع، شدت و علت ایجاد آن، روش درمان متفاوتی دارد. در موارد پانکراتیت حاد، معمولا درمان حمایتی انجام میشود؛ یعنی بیمار بستری شده و با محدود کردن مصرف خوراکی، تزریق مایعات و داروهای ضددرد، تحت مراقبت قرار میگیرد تا التهاب کاهش یابد. البته در صورت وجود سنگ صفرا یا عفونت، ممکن است نیاز به جراحی یا آندوسکوپی هم باشد.
این درحالیست که هدف از درمان پانکراتیت مزمن، کنترل درد، بهبود هضم و پیشگیری از پیشرفت آسیب بافتی است. این بیماران معمولا باید آنزیمهای جایگزین مصرف کنند، رژیم غذایی خاصی را رعایت کنند و در صورت مصرف الکل و سیگار، آن را ترک کنند. در برخی موارد نیز برای تخلیه مجرا یا برداشتن بخش آسیبدیده؛ ممکن است جراحی انجام شود.
دیابت ناشی از اختلال در عملکرد پانکراس نیز با تنظیم قند خون، رژیم غذایی مناسب، ورزش و در برخی موارد انسولین یا داروهای خوراکی کنترل میشود. بنابراین لازم است به طور منظم، پیگیر وضعیت جسمی خود باشید.
درنهایت، برای درمان سرطان پانکراس بسته به مرحلۀ بیماری، جراحی، شیمیدرمانی یا پرتودرمانی کاربرد دارد. اما اگر بیماری پیشرفت کرده باشد، مراقبتهای تسکین درد و کنترل علائم بیشتر به کار میرود.
پیشگیری از ابتلا به بیماری پانکراس
افرادی که سابقۀ خانوادگی بیماریهای پانکراسی دارند، کسانی که به طور مرتب الکل یا سیگار مصرف میکنند، بیماران مبتلا به سنگ کیسه صفرا و کسانی که دچار چاقی یا دیابت کنترلنشده هستند، بیشتر از دیگران در معرض ابتلا به بیماریهای پانکراس قرار دارند. این افراد برای کاهش خطر ابتلا به بیماری لوزالمعده، باید نکات زیر را رعایت کنند:
- ترک مصرف الکل و سیگار
- حفظ وزن سالم با تغذیۀ متعادل
- فعالیت بدنی منظم
- کنترل دقیق قند خون (بهویژه در افراد مبتلا به دیابت)
- درمان و پیگیری بهموقع بیماریهای صفراوی (مانند سنگ کیسه صفرا)
- پرهیز از مصرف خودسرانۀ داروهای آسیبزننده به پانکراس
دقت داشته باشید که با سبک زندگی سالم، میتوانید تا حد زیادی از اختلالات این اندام حیاتی بدن پیشگیری کنید.
سوالات متداول
آیا مصرف دارو هم میتواند به لوزالمعده آسیب بزند؟
بله، برخی داروها مانند داروهای ادرارآور، ضدتشنج یا ایمنیسرکوبکننده در موارد نادر میتوانند موجب التهاب پانکراس شوند.
آیا مشکلات پانکراس در کودکان هم دیده میشود؟
بله؛ بیماریهایی مانند پانکراتیت یا اختلالات مادرزادی پانکراس هرچند نادر، اما ممکن است در کودکان نیز بروز پیدا کند.
تغذیه چه تاثیری در ابتلا به بیماریهای لوزالمعده دارد؟
رژیم غذایی پرچرب و مصرف طولانیمدت غذاهای فرآوریشده، میتواند در بروز برخی مشکلات پانکراسی نقش داشته باشد.