اندومتریوز یکی از بیماریهای شایع زنان است که میتواند دردهای شدید لگنی، اختلال در قاعدگی و حتی ناباروری را به دنبال داشته باشد. بر اساس آمارهای جهانی، حدود ۱۰ درصد زنان در سنین باروری به اندومتریوز مبتلا هستند. مطالعات و گزارشهای بالینی در ایران نیز نشان میدهد که شیوع این بیماری در سن باروری زنان، رو به افزایش است.
اهمیت اندومتریوز تنها به شیوع بالای آن محدود نمیشود؛ بلکه تشخیص دیرهنگام، شباهت علائم آن با دردهای معمول قاعدگی و ناآگاهی عمومی باعث شده بسیاری از موارد این بیماری، تا سالها درست تشخیص داده نشود. به همین دلیل لازم است در این مقاله از گاما پرتو ارائه دهنده سونوگرافی در منزل دربارۀ این بیماری بیشتر بدانید و از علائم و روشهای تشخیص آن اطلاع پیدا کنید.
اندومتریوز چیست و چند نوع دارد؟
اندومتریوز (Endometriosis) نوعی بیماری مزمن است که به دلیل تغییرات هورمونی رخ میدهد. در این بیماری، بافتی شبیه به اندومتر (پوشش داخلی رحم) در نقاطی خارج از رحم رشد میکند. بهعبارتی، اندومتریوز زمانی رخ میدهد که این بافتها در نواحی مختلف لگن مانند تخمدانها، لولههای فالوپ و بافتهای اطراف رحم دیده شده و همزمان با چرخه قاعدگی، ملتهب و دردناک میشوند.
این بیماری از نظر محل درگیری در دستهبندیهای زیر قرار میگیرد:
- اندومتریوز سطحی صفاقی: شایعترین نوع اندومتریوز که شامل ضایعات کوچک روی صفاق لگن میشود؛
- اندومتریوز تخمدانی: یا اندومتریوما که از تشکیل کیستهای خونی در تخمدانها ایجاد میشود؛
- اندومتریوز عمقی نفوذکننده: که بافتهایی مانند روده یا مثانه را درگیر میکند و علائم شدیدتری دارد.
علائم و نشانههای اندومتریوز چیست؟
یکی از علتهای تشخیص دشوار اندومتریوز، تنوع علائم این بیماری است که با میزان پیشرفت آن رابطۀ مستقیم دارد. بهعبارتی، به دلیل شباهت علائمی مانند خستگی مزمن، نفخ و مشکلات گوارشی، ممکن است با بیماریهای دیگر اشتباه گرفته شود و همین موضوع، تشخیص را به تاخیر میاندازد.
با این حال، شایعترین نشانۀ اندومتریوز، درد لگنی مزمن است که معمولا پیش از دورۀ قاعدگی یا در طول آن تشدید میشود و با دردهای معمول قاعدگی تفاوت دارد. بسیاری از بیماران مبتلا به اندومتریوز، دچار دیسمنوره (درد شدید قاعدگی) میشوند و از درد در حین رابطه جنسی، در زمان اجابت مزاج یا در هنگام ادرار کردن، رنج میبرند. لازم است بدانید که این دردها در طول دورۀ قاعدگی شدت بیشتری پیدا میکند.
اختلالات قاعدگی مانند خونریزیهای شدید و نامنظم یا لکهبینی بین دورههای قاعدگی نیز میتواند از نشانههای وجود اندومتریوز باشد. ضمن اینکه بر اساس گزارشهای علمی، اندومتریوز یکی از مهمترین دلایل ناباروری در زنان است.
مراحل پیشرفت اندومتریوز
همۀ زنان مبتلا به اندومتریوز، به یک اندازه درگیر این بیماری نیستند. در واقع، هرچه وسعت ضایعات، عمق درگیری و میزان چسبندگی بافتهای خارج رحمی بیشتر باشد، به این معنی است که بیماری در مراحل پیشرفتهتری قرار دارد.
در ادامه، 4 مرحلۀ پیشرفت این بیماری را میبینید که البته با شدت درد یکسان نیست؛ بهطوریکه حتی ممکن است در مراحل ابتدایی بیماری نیز درد شدیدی احساس کنید:
- مرحله اول: وجود ضایعات سطحی و کوچک، بدون چسبندگی قابلتوجه؛
- مرحله دوم: افزایش تعداد و عمق ضایعات با درگیری محدود بافتها؛
- مرحله سوم: وجود ضایعات عمیقتر، چسبندگیهای واضحتر و احتمال درگیری تخمدان؛
- مرحله چهارم: درگیری گسترده لگن، چسبندگیهای شدید و اختلال عملکرد اندامها.
دلایل بروز اندومتریوز چیست؟
علت دقیق اندومتریوز هنوز بهطور قطعی مشخص نیست؛ اما شواهد علمی نشان میدهد که مجموعهای از چندین عامل در بروز آن نقش دارد.
یکی از رایجترین نظریهها، بازگشت خون قاعدگی به لگن است که میتواند باعث کاشته شدن بافتهای شبهآندومتر در خارج از رحم شود. طبق نظریهای دیگر نیز برخی سلولهای پوشانندۀ لگن میتوانند تحتتأثیر هورمونها به بافتهای مشابه آندومتر تبدیل شوند.
گروه دیگری از مطالعات علمی به نقش سلولهای باقیمانده از دوران جنینی اشاره میکند که ممکن است در بزرگسالی و با تحریک هورمونهایی مانند استروژن فعال شوند. علاوهبر این، جراحی سزارین یا هیسترکتومی نیز میتواند موجب انتقال سلولها به محل زخم شده و بافتی شبیه به اندومتر به وجود آورد.
همچنین در برخی موارد نادر، سلولهای شبه آندومتر از طریق خون یا سیستم لنفاوی منتقل شده و اندامهای دورتر مانند ریه یا دیافراگم را درگیر میکنند.
روشهای تشخیص پزشکی اندومتریوز
همانطور که گفتیم، بهدلیل تنوع علائم اندومتریوز و شباهت آن با سایر بیماریهای لگنی، تشخیص آن دشوار است و به کمک ترکیبی از پرسیدن شرححال بیمار، معاینه و تصویربرداری از او انجام میشود.
در گذشته، لاپاراسکوپی بهعنوان روش قطعی تشخیص اندومتریوز شناخته میشد؛ اما امروزه این روش بیشتر جنبۀ درمانی دارد و تشخیص اولیه معمولاً با روشهای غیرتهاجمیتر انجام میشود. برای مثال، معاینۀ لگن و در برخی موارد معاینۀ مقعد میتواند به شناسایی تودهها کمک کند.
اگر پزشک بخواهید ضایعات عمقی و خارجلگنی را بررسی کند، معمولا از MRI کمک میگیرد. در کنار سایر روشهای تصویربرداری و سونوگرافی عادی نیز میتوان از سونوگرافی داپلر کمک گرفت که در تشخیص اندومتریوز تخمدانی و دیگر انواع عمقی این بیماری موثر است.
راههای درمان اندومتریوز چیست؟
درمان اندومتریوز با توجه به شدت علائم، سن بیمار و تمایل داشتن یا نداشتن او به بارداری انتخاب میشود. هدف اصلی این درمانها، کنترل درد، کاهش التهاب و حفظ کیفیت زندگی بیمار است؛ به همین دلیل در مراحل ابتدایی بیماری، پزشک استفاده از مسکنها و داروهای هورمونی خوراکی یا تزریقی را تجویز میکند تا فعالیت بافتهای شبهآندومتر را مهار کند.
اما اگر بیماری پیشرفت کرده باشد یا علائم آن همچنان باقی بماند، از جراحیهای محافظهکارانه و لاپاراسکوپی کمک گرفته میشود تا ضایعات برداشته شده و میزان چسبندگی بافتها کاهش یابد. اگر بیمار با مشکل ناباروری روبهرو باشد، روشهای درمان ناباروری نیز میتواند به درمان اندومتریوز کمک کند.
در نهایت، در موارد بسیار شدید و مقاوم به درمان و در صورتی که تمایل به بارداری وجود نداشته باشد، هیسترکتومی (برداشتن رحم) و در برخی موارد اوفورکتومی (برداشتن تخمدانها) نیز بهعنوان درمان نهایی مطرح میشود.
عوارض آندومتریوز در صورت عدم درمان
اندومتریوز نوعی بیماری پیشرونده است که در صورت عدم تشخیص بهموقع و عدم درمان، میتواند آسیبهای جدی و گاه برگشتناپذیری به وجود آورد. خوشبختانه، مراجعۀ بهموقع به پزشک و شروع درمان در مراحل اولیۀ بیماری، میتواند از پیشرفت آن و درگیری اندامهای حیاتی جلوگیری کند؛ اما در صورت عدم درمان، ممکن است با عوارض زیر همراه باشد:
- درد مزمن و مداوم لگن
- ناباروری یا کاهش شانس بارداری
- خطر تشکیل کیستهای تخمدان (اندومتریا)
- ایجاد زخم و ضایعات داخلی
- چسبندگیهای شدید لگنی
- درگیری روده، مثانه یا حالبها
- اختلال در عملکرد تخمدانها
- خطر نسبی تبدیل به سرطان تخمدان
- اختلالات روانی و افت کیفیت زندگی
چه افرادی بیشتر در معرض خطر اندومتریوز قرار دارند؟
اندومتریوز میتواند هر زنی را در سنین باروری درگیر کند؛ اما طبق مطالعات علمی، افراد زیر بهدلیل شرایط جسمی، هورمونی یا سابقه خانوادگی خود، در معرض خطر بیشتری قرار دارند:
- وجود سابقه خانوادگی اندومتریوز (بهویژه در مادر، خواهر یا عمه)
- شروع قاعدگی در سن کم
- قاعدگیهای دردناک یا طولانی (بیش از 7 روز)
- فاصله کوتاه بین هر دورۀ قاعدگی
- تأخیر در بارداری یا نداشتن سابقه بارداری
- اختلالات هورمونی وابسته به استروژن
- سابقه جراحی لگن یا سزارین
- تاخیر در یائسگی
- شاخص تودۀ بدنی (BMI) پایین
- اختلالات سیستم تولید مثل
- اختلال در خروج خون قاعدگی
شناخت گروههای پرخطر، کمک میکند علائم بیماری را جدیتر بگیرید و به موقع به پزشک مراجعه کنید. البته توجه داشته باشید که وجود عوامل خطر بهمعنای ابتلای قطعی به اندومتریوز نیست؛ اما در هر صورت نیاز به پیگیری دارد.
سوالات متداول
آیا اندومتریوز نوعی سرطان است؟
خیر! اندومتریوز نوعی بیماری خوشخیم و غیرسرطانی است؛ اما در موارد نادر میتواند با خطر نسبی تبدیل به سرطان تخمدان همراه باشد.
قسمتهای درگیر بدن در اندومتریوز کدامند؟
این بیماری بیشتر لگن، بهویژه تخمدانها، لولههای فالوپ، رباطهای رحمی و صفاق لگن را درگیر میکند. هرچند در موارد نادر، ممکن است اندامهایی مانند روده، مثانه یا حتی ریه نیز درگیر شوند.
آیا میتوان از ابتلا به آندومتریوز پیشگیری کرد؟
در حال حاضر روشی قطعی برای پیشگیری از اندومتریوز وجود ندارد؛ اما تشخیص زودهنگام و پیگیری پزشکی میتواند از پیشرفت بیماری و عوارض جدی آن جلوگیری کند.