هرچه دربارۀ ساختار، نحوۀ عملکرد، محل قرارگیری و آناتومی پروستات بیشتر بدانید، میتوانید درک بهتری از روند شکلگیری سرطان پروستات در طول زمان و تأثیر آن بر سلامت مردان داشته باشید. آشنایی با این موارد کمک میکند تا تغییرات غیرطبیعی این غده را بهتر تشخیص دهید و بتوانید برای درمان آن، آگاهانهتر تصمیم بگیرید.
در ادامه این مقاله از گاما پرتو ارائه دهنده خدمات سونوگرافی در منزل به آناتومی پروستات و ویژگیهای آن میپردازیم.
شکل پروستات و نقش آن در تولید مثل مردان
پروستات (Prostate) غدهای کوچک در بدن مردان است که به اندازۀ یک توپ پینگپنگ بوده و در زیر مثانه و جلوی راستروده (رکتوم) قرار دارد. اگرچه وجود این غده در زندگی روزمرۀ مردان حیاتی نیست، اما نقش مهمی در فرآیند تولید مثل ایفا میکند.
این غده، مسئولیت تولید مایع منی را برعهده دارد که اسپرم را زنده نگه میدارد و باعث حرکت آن میشود. به عبارتی، پس از تولید سلول جنسی مردانه یعنی اسپرم در بیضهها، این سلولها از طریق مجرایی به نام «دفران» وارد پروستات شده و با مایع منی ترکیب میشوند.
آناتومی کیسههای منی پروستات و ویژگیهای آن
کیسههای منی (Seminal Vesicles) دو غدۀ کوچک و کشیده هستند که نقش مهمی در تولید مایع منی دارند. این دو کیسۀ باریک و پیچخورده، در پشت مثانه و بالای پروستات قرار دارند و با حدود 5 سانتیمتر طول، شبیه به گوش خرگوش هستند. دیوارۀ داخلی هر کیسه نیز چینخوردگیهایی دارد که به افزایش سطح ترشح مایع منی کمک میکند.
هر کیسۀ منی به یک مجرا ختم میشود که در انتها به مجرای دفران رسیده و مجرای انزالی را میسازند. مجرای انزالی از درون پروستات عبور میکند و در نهایت به مجرای ادراری منتهی میشود.
به طور متوسط، حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از حجم منی از ترشحات این غدهها تأمین میشود. مایع منی شامل مواد مغذی مهمی مانند فروکتوز، آنزیمها و پروتئینهایی است که به تغذیه و حرکت اسپرمها کمک میکنند.
منی، محیطی قلیایی دارد و به همین دلیل لیز و لزج است. این ویژگی، نقش مهمی در محافظت از اسپرم ایفا میکند؛ زیرا واژن محیطی اسیدی دارد و این اسیدی بودن میتواند به اسپرم آسیب بزند. محیط قلیایی منی به خنثیسازی اسیدیته واژن کمک میکند و شرایط را برای زندهماندن و حرکت اسپرمها در دستگاه تناسلی زنانه فراهم میسازد.
آناتومی دسته عصبی-عروقی پروستات
دستۀ عصبیعروقی (Neurovascular Bundle) پروستات، مجموعهای از عصبها، شریانها و وریدها است که در در دو طرف پروستات قرار دارد. این شبکۀ عصبی-خونی، بهصورت متقارن در کنار بخش پشتی و جانبی پروستات قرار گرفته و از دیوارۀ لگن به سمت اندامهای تناسلی عبور میکند.
دستۀ عصبی-عروقی پروستات از نظر شکل، به مجموعهای از ریسمانهای باریک شباهت دارد و هر ریسمان میتواند یک عصب، رگ یا اندام مهم باشد. عصبهای موجود در این ناحیه نقش مهمی در کنترل عملکرد نعوظ دارند و پیامهای عصبی مربوط به این عملکرد را منتقل میکنند. شریانها نیز خونِ غنی از اکسیژن را به پروستات و اندامهای اطراف آن میرسانند و وریدها خون برگشتی از آن ناحیه را برمیگردانند.
اگرچه دستههای عصبی-عروقی به حفظ کنترل ادرار در آقایان نیز کمک زیادی میکند، اما نقش اصلی آن، رساندن خون و سیگنالهای عصبی به نواحی حساس دستگاه تناسلی، از جمله آلت تناسلی و خود پروستات است. به همین دلیل، اغلب در طول درمان سرطان پروستات دچار اختلال میشود و گاهی حتی توسط سرطانهای دیگر، مورد تهاجم قرار میگیرد.
بنابراین هنگام انجام جراحیهایی مثل برداشتن پروستات، حفظ سلامت این دستهها اهمیت زیادی دارد؛ چون آسیب به آنها میتواند منجر به کاهش حس جنسی یا حتی ناتوانی جنسی بیمار شود.
آناتومی مثانه و ارتباط آن با پروستات
مثانه عضوی کیسهایشکل در پایینترین بخش شکم و بالای پروستات است که وظیفۀ ذخیرهسازی ادرار تا زمان دفع را بر عهده دارد. این اندام مانند یک بادکنک عمل کرده و با پر شدن از ادرار، بزرگتر میشود. وقتی حجم ادرار به حد مشخصی برسد، سیگنالهایی از مثانه به مغز فرستاده میشود تا بدن برای تخلیه آماده شود.
ادرار از طریق لولهای باریک به نام مجرای ادرار (urethra) از مثانه خارج میشود. این لولۀ باریک پس از خروج از مثانه، مستقیماً از وسط پروستات عبور میکند. یعنی پروستات مانند یک حلقه، اطراف مجرای ادرار قرار گرفته است. این مجرای ادراری ادامه مییابد و در امتداد طول آلت تناسلی حرکت میکند تا ادرار را به بیرون از بدن منتقل کند.
علاوه بر ادرار، منی نیز در زمان انزال، از همین مجرا عبور میکند. بنابراین مجرای ادرار در مردان نقشی دوگانه دارد. این نکته از اهمیت زیادی برخوردار است؛ چرا که بزرگ شدن غیرطبیعی پروستات (در بیماریهایی مانند هیپرپلازی یا سرطان)، میتواند به مجرای ادرار فشار وارد کند و جریان طبیعی ادرار را دچار اختلال کند.
همچنین بخوانید: میوه های مضر برای پروستات
آناتومی راستروده و ارتباط آن با پروستات
راستروده یا رکتوم (Rectum) بخش پایانی دستگاه گوارش است که درست در پشت پروستات قرار دارد. این بخش به لولهای عضلانی و نسبتا راست و صاف شبیه است که مدفوع را از رودۀ بزرگ دریافت کرده و تا هنگام دفع، در خود نگه میدارد. طول رکتوم حدود ۱۲ تا ۱۵ سانتیمتر بوده و به کانال مقعد ختم میشود.
از نظر آناتومی، رکتوم دقیقاً در پشت پروستات قرار گرفته و فقط با یک دیوارۀ نازک از هم جدا میشوند. بنابراین پزشک میتواند هنگام معاینۀ پروستات از طریق مقعد، بخش پشتی پروستات را هم لمس کند. این نزدیکی، در تشخیص بیماریهای مرتبط با پروستات، اهمیت زیادی دارد؛ چون هرگونه آسیب یا بیماری در یکی از این دو عضو میتواند بر دیگری نیز تأثیر بگذارد.