آسم یکی از شایعترین بیماریهای تنفسی است که باعث التهاب و تنگی راههای هوایی میشود و با علائمی مانند سرفه، خسخس و تنگی نفس همراه است. بیش از ۳۰۰ میلیون نفر از مردم جهان با این بیماری درگیر هستند و حدود 10 درصد از ایرانیان نیز از حملات آسم رنج میبرند.
در ادامه این مقاله از گاما پرتو ارائه دهنده خدمات رادیولوژی در منزل به معرفی انواع آسم، عوامل تحریک، علائم و نشانه های آسم، نحوه تشخیص و درمان آن میپردازیم.
خوشبختانه آسم واگیردار نیست؛ اما میتواند در هر سنی، از کودکی تا بزرگسالی، بروز پیدا کند. به همین دلیل لازم است تا با علائم، دلایل بروز و عوامل تحریککنندۀ این بیماری آشنا باشید تا بتوانید برای تشخیص بهموقع، کنترل و درمان و پیشگیری از عوارض آن اقدام کنید.
آسم چیست؟ رایجترین بیماری تنفسی
آسم (Asthma) نوعی بیماری مزمن تنفسی است که مسیرهای هوایی بدن را ملتهب کرده و مجاری تنفسی ریهها را حساس میکند. دیواره مجاری تنفسی بیماران مبتلا به آسم، همیشه دچار التهاب است؛ بهطوریکه عضلات اطراف آنها آمادگی تنگ شدن دارد و عبور هوا بهصورت طبیعی انجام نمیشود.
انواع آسم
آسم بیماری یکسانی نیست و در افراد مختلف، با الگوها و محرکهای متفاوتی بروز پیدا میکند. به دلیل تفاوت در علت زمینهای، شرایط آغاز بیماری یا میزان التهاب مسیرهای تنفسی، این بیماری در انواع مختلفی دستهبندی میشود تا روش درمان، دقیقتر و مؤثرتر انتخاب شود:
- آسم آلرژیک: شایعترین نوع آسم که با مواجهه با مواد آلرژن مانند گردۀ گل، گرد و غبار یا موی حیوانات تشدید میشود.
- آسم غیرآلرژیک: بدون ارتباط با آلرژیها ایجاد شده و معمولا به عوامل محرک محیطی مانند آلودگی هوا، عفونت یا استرس واکنش نشان میدهد.
- آسم شغلی: از قرار گرفتن مداوم در معرض مواد شیمیایی یا محرکهای خاص در محیط کار مانند رنگها یا گرد فلزات ناشی میشود.
- آسم ناشی از ورزش: با فعالیت جسمانی شدید، بهویژه در هوای سرد یا خشک بروز پیدا میکند و به صورت تنگی نفس پس از ورزش دیده میشود.
- آسم شبانه: علائم آن بیشتر در شبها یا هنگام بامداد ظاهر میشود و میتواند خواب بیمار را مختل کند.
- آسم نوع سرفه: نوعی از آسم با سرفههای خشک و مداوم که بیشتر در کودکان دیده میشود.
- آسم وابسته به آسپرین: در برخی افراد، مصرف آسپرین یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی میتواند باعث حملات آسم شود.
- آسم شدید یا مقاوم به درمان: با وجود مصرف منظم داروها، همچنان علائم کنترلنشده دارد و نیازمند درمانهای پیشرفتهتر است.
علل ایجاد و عوامل تحریک آسم
ابتلا به آسم هم از عوامل ژنتیکی ریشه میگیرد و هم به محرکهای محیطی وابسته است؛ بهعبارتی، افرادی که بهصورت خانوادگی سابقۀ حساسیت یا آسم دارند، بیشتر در معرض ابتلا قرار میگیرند.
برای مثال، آتوپی (Atopy) نوعی عامل ژنتیکی است که بدن را به به تولید آنتیبادی IgE وامیدارد. بههمیندلیل افرادی که آتوپی دارند، بیشتر در معرض ابتلا به آسم، اگزما و دیگر بیماریهای تنفسی هستند.
ابتلا به برخی بیماریهای زمینهای مانند رینیت آلرژیک، سینوزیت مزمن، رفلاکس معده یا حتی عفونتهای قارچی، ویروسی و باکتریایی نیز میتواند در آغاز بیماری آسم نقش داشته باشد و حملات آن را تشدید کند.
از آنجایی که آسم باعث میشود مسیرهای تنفسی در پاسخ به محرکهای محیطی، واکنشهای شدیدی نشان دهد، وجود محرکهای زیر میتوانند ژن آن را فعال کرده یا به این بیماری شدت ببخشند:
- آلرژنها (مانند گردۀ گیاهان و گردوغبار موجود در هوا)
- هوای سرد و خشک (یا تغییرات ناگهانی هوا)
- فعالیت بدنی شدید (بهویژه ورزشهای زمستانی مانند اسکی)
- آلودگی هوا
- دود سیگار
- استرس روانی
- برخی از داروها (مانند آسپرین)
با شناخت این عوامل و پرهیز از آنها، میتوانید گام بزرگی در کنترل بیماری خود بردارید.
علائم و نشانههای آسم در کودکان و بزرگسالان
علائم آسم میتواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد، اما الگوی کلی آن در بیشتر بیماران یکسان است.
شایعترین نشانههای این بیماری، تنگی نفس، خسخس سینه، آلرژی، سرفههای خشک مکرر (بهویژه در هنگام خواب یا موقع ورزش) و فشار یا درد در قفسه سینه خواهد بود. البته اگر کودک شما مبتلا به آسم باشد، ممکن است فقط از سرفۀ مداوم یا سرفههای شبانه رنج ببرد که گاهی با سرماخوردگی اشتباه گرفته میشود.
علائم آسم معمولا دورهای و حملهای هستند و در پاسخ به محرکهای محیطی یا عفونتهای بدنی خود را نشان میدهند. بههمیندلیل لازم است به این علائم توجه کنید تا بتوانید در مراحل اولیه، برای درمان اقدام کنید.
نحوه تشخیص آسم؛ از معاینه تا اسپیرومتری
پزشک برای تشخیص آسم، ابتدا شرح حال دقیق بیمار را میپرسد و درباره نوع علائم، زمان بروز آنها و وجود آلرژی در خانوادۀ بیمار سوال میکند. سپس به صدای ریهها گوش میدهد و از اسپیرومتری استفاده میکند تا میزان و سرعت بازدم را اندازه گرفته و عملکرد دستگاه تنفس را ارزیابی کند.
گاهی ممکن است پزشک نتیجۀ آزمایش خون یا تستهای آلرژی را هم بخواهد. این تستها برای بررسی وجود آتوپی یا التهاب مسیرهای تنفسی بهکار میرود و به پزشک کمک میکند تا مطمئن شود علت بروز علائم، عفونتهای ویروسی و باکتریایی یا برونشیت مزمن نباشد.
راههای درمان آسم چیست؟
راه درمان آسم، کنترل طولانیمدت این بیماری و مقابلۀ سریع با حملات آن است. برای گام اول، باید از تماس با محرکهایی مثل گردوغبار، دود سیگار و آلرژنها خودداری کنید. در هنگام بروز علائم نیز باید از اسپریهایی مانند سالبوتامول استفاده کنید که مسیرهای تنفسی را بهسرعت باز میکند.
برای کنترل آسم مزمن، معمولا داروهایی مانند کورتیکواستروئیدهای استنشاقی تجویز میشود که از التهاب راههای تنفسی میکاهد. در برخی موارد نیز ممکن است بیمار به داروهای خوراکی مانند مونتهلوکاست یا تزریقی مانند اومالیزوماب نیاز داشته باشد.
در موارد شدید آسم که درمانهای معمول پاسخ ندهد، روشهایی مانند ترموپلاستی برونشی یا درمانهای بیولوژیک میتوانند مؤثر واقع شوند.
در نهایت، اگر سابقۀ آسم دارید، توصیه میکنیم واکسیناسیون آنفلوآنزا و پنوموکوک انجام دهید و برای درمان بیماریهای زمینهای خود مانند رفلاکس معده، رینیت آلرژیک، سینوزیت یا چاقی حتما اقدام کنید.
چه کسانی بیشتر در معرض ابتلا به آسم قرار دارند؟
اگر سابقه خانوادگی آسم یا آلرژی دارید، بیش از دیگران در معرض ابتلا به آسم هستید. علاوهبر این، افراد مبتلا به آتوپی و کسانی که در معرض دود سیگار، آلودگی هوا یا مواد شیمیایی شغلی هستند، باید بیشتر مراقب خود باشند.
چاقی، ابتلا به برخی بیماریهای تنفسی و زندگی در مناطق صنعتی نیز خطر بروز آسم را افزایش میدهد. ضمن اینکه لازم است به علائم آسم در کودکان خود توجه کنید تا فرصت طلایی کنترل و درمان این بیماری را از دست ندهند.
عوارض عدم درمان آسم در درازمدت
اگر برای درمان آسم بهموقع اقدام نشده یا از کنترل این بیماری خودداری شود، سیستم تنفسی بیمار آسیب میبیند و به وضعیت بازسازی مجاری تنفسی (Airway Remodeling) دچار میشود. همچنین، خطر حملات شدید تنفسی، افت عملکرد ریه، بستریهای مکرر و حتی مرگ ناشی از آسم کنترلنشده افزایش مییابد.
فراموش نکنید که مهمترین نتیجۀ درمان آسم، حفظ کیفیت طبیعی زندگی است که افت آن میتواند در خواب و فعالیتهای روزانۀ زندگی اختلال ایجاد کند.
نحوه پیشگیری از ابتلا به آسم
اگرچه پیشگیری از آسم همیشه ممکن نیست، اما میتوان با کاهش عوامل خطر، احتمال بروز آن را کاهش داد. برای مثال، پرهیز از مواجهه با آلرژنها، عدم فعالیت در هوای آلوده، دوری از دود سیگار و خودداری از تماس با مواد شیمیایی محرک، نقش مهمی در جلوگیری از حملات آسم ایفا میکند.
تغذیه مناسب در دوران بارداری و شیردهی، واکسیناسیون منظم، درمان بیماریهای آلرژیک و کنترل ریفلاکس معده نیز در کاهش خطر ابتلا به آسم مؤثر هستند. همچنین کودکانی که زمینۀ آتوپی دارند، بهتر است با محرکهای محیطی در تماس نباشند و تحت نظر پزشک قرار گیرند تا از حملات شدید آسم در امان باشند.