دهانهٔ رحم بخش پایینی رحم است که آن را به واژن متصل میکند و نقش مهمی در سلامت باروری، عبور خون قاعدگی و بارداری و زایمان دارد. این ناحیه به دلیل تماس مستقیم با عوامل عفونی، بهویژه ویروس HPV، مستعد تغییرات سلولی مانند سرطان است.
بر اساس آمارهای جهانی، سرطان دهانهٔ رحم یکی از شایعترین سرطانهای زنان در جهان بهشمار میرود و هر سال صدها هزار مورد جدید از آن تشخیص داده میشود. در ایران نیز اگرچه شیوع کمتری نسبت به برخی کشورها دارد، اما بهدلیل تشخیص دیرهنگام، همچنان یک چالش مهم در سلامت زنان محسوب میشود. در این مطلب از گاما پرتو ارائه دهنده خدمات سونوگرافی در منزل بررسی میکنیم که سرطان دهانه رحم چیست و چگونه میتواند زودتر شناسایی و درمان شود.
سرطان دهانه رحم چیست؟
سرطان دهانهٔ رحم (Cervical Cancer) به تودههای بدخیمی گفته میشود که از سلولهای پوشانندهٔ دهانهٔ رحم، یعنی بخش پایینی رحم که به واژن متصل است، ریشه میگیرند. خوشبختانه این بیماری در مراحل اولیه قابل تشخیص و پیشگیری بوده و میتواند به موقع درمان شود.
دهانهٔ رحم از دو نوع اصلی سلول پوششی برخوردار است و معمولا زمانی به سرطان مبتلا میشود که تغییرات غیرطبیعی و کنترلنشدهای در رشد و تقسیم این سلولها رخ دهد. این تغییرات گاهی از حالت پیشسرطانی خارج شده و به سرطان تهاجمی تبدیل میشود.
انواع سرطان دهانه رحم
سرطان دهانهٔ رحم از نظر نوع سلولهای درگیر، به چند گروه اصلی تقسیم میشود که شایعترین نوع آن، کارسینوم سلول سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma) است. این بیماری از سلولهای سنگفرشی سطح خارجی دهانهٔ رحم ریشه میگیرد و حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماران را شامل میشود.
نوع دوم، آدنوکارسینوم (Adenocarcinoma) است که از سلولهای غدهای داخل کانال دهانهٔ رحم ایجاد میشود. این نوع سرطان نسبت به نوع اول، شیوع کمتری دارد. البته انواع دیگری مانند آدنواسکواموس یا تومورهای نورواندوکرین نیز گزارش شده که رفتار تهاجمیتری دارند؛ اما بسیار نادر هستند.
پیشرفت سرطان دهانه رحم در 4 مرحله
سرطان دهانهٔ رحم معمولا در 4 مرحلۀ زیر پیشرفت میکند و هر فاز، نشاندهندهٔ میزان گسترش تومور در بدن است. تعیین فاز بیماری به پزشک کمک میکند تا شدت سرطان را تشخیص داده و روش درمانی مناسب را انتخاب کند:
- مرحله اول (Stage I): سرطان فقط به دهانهٔ رحم محدود بوده و هنوز به بافتهای اطراف گسترش نیافته است.
- مرحله دوم (Stage II): تومور از دهانهٔ رحم فراتر رفته؛ اما هنوز به دیوارهٔ لگن یا یکسوم پایینی واژن نرسیده است.
- مرحله سوم (Stage III): سرطان به دیوارهٔ لگن، بخش پایینی واژن یا غدد لنفاوی مجاور گسترش یافته است.
- مرحله چهارم (Stage IV): بیماری به اندامهای دورتر مانند مثانه، روده یا سایر نقاط بدن رسیده است.
دلایل ابتلا به سرطان دهانه رحم چیست؟
سرطان دهانهٔ رحم بهطور مستقیم با تغییرات ژنتیکی در سلولهای دهانهٔ رحم ارتباط دارد که شایعترین عامل ایجادکنندهٔ آن، عفونت با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) است؛ بهعبارتی، برخی از انواع پرخطر HPV بهمرور باعث اختلال در چرخهٔ طبیعی رشد سلولها میشوند.
در کنار HPV، عواملی مانند ضعف سیستم ایمنی، مصرف طولانیمدت دخانیات و عدم انجام غربالگری منظم نیز میتواند زمینهٔ بروز این تغییرات سلولی را فراهم کند. این عوامل بهتنهایی باعث ایجاد سرطان نمیشوند؛ اما احتمال بروز آن را افزایش میدهند.
علائم و نشانههای سرطان دهانه رحم چیست؟
سرطان سرویکال یا دهانهٔ رحم، در مراحل اولیه معمولاً علائم مشخصی ندارد و به همین دلیل، ممکن است بیماری دیر تشخیص داده شود. با پیشرفت بیماری، نشانههای کوچکی ظاهر میشود که توجه به آنها اهمیت زیادی دارد.
شایعترین این نشانهها، ترشحات غیرمعمول واژن، درد لگن و خونریزی غیرطبیعی واژینال، بهویژه بعد از رابطهٔ جنسی یا بین دورههای قاعدگی است. در مراحل پیشرفتهتر، بیمار ممکن است در هنگام رابطهٔ جنسی، درد احساس کند یا به مشکلات ادراری و گوارشی دچار شود.
دقت داشته باشید که بروز این علائم حتما به معنای سرطان نیست؛ اما به بررسی تخصصی توسط پزشک نیاز دارد.
سرطان دهانه رحم چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص سرطان دهانه رحم، باید از بررسیهای بالینی و آزمایشهای تشخیصی کمک گرفت. در گام اول، معاینهٔ لگنی و واژینال به پزشک کمک میکند تا تغییرات ظاهری یا تودههای غیرطبیعی دهانهٔ رحم را بررسی کند. تست پاپ اسمیر یا آزمایش دهانهٔ رحم نیز مهمترین روش غربالگری است که سلولهای غیرطبیعی یا پیشسرطانی را شناسایی میکند. در صورت مشاهدهٔ نتایج مشکوک در این تست، آزمایشهای تکمیلی درخواست میشود.
برای ارزیابی ساختار رحم و بافتهای اطراف آن نیز از سونوگرافی ترانس واژینال کمک گرفته میشود و در برخی شرایط خاص، برای مشاهدهٔ مستقیم حفرهٔ رحم و بررسی دقیقتر ضایعات، هیستروسکوپی انجام میشود. در نهایت و با ترکیب این روشها، پزشک به تشخیص قطعی میرسد و روش درمان را انتخاب میکند.
روشهای درمان سرطان دهانه رحم
انتخاب روش درمان سرطان دهانهٔ رحم، به مرحلهٔ بیماری، نوع بافت درگیر و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. پزشک متخصص با درنظرگرفتن این موارد، یک یا چند مورد از درمانهای زیر را انتخاب میکند تا تومور را حذف کرده و با جلوگیری از گسترش بیماری، زندگی بیمار به شرایط طبیعی خود برگردد:
- جراحی: در مراحل اولیهٔ سرطان و زمانی که تومور به دهانهٔ رحم یا رحم محدود است، انجام میشود و میتواند شامل برداشتن ضایعه، خارج کردن بخشی از دهانهٔ رحم یا جراحیهای گستردهتر مانند هیسترکتومی باشد.
- پرتودرمانی: یا رادیوتراپی، برای تخریب سلولهای سرطانی در مراحل متوسط تا پیشرفته بهکار میرود که جراحی امکانپذیر نیست.
- شیمیدرمانی: معمولا در مراحل پیشرفته یا همراه با پرتودرمانی استفاده میشود تا رشد و تکثیر سلولهای سرطانی را مهار کند.
- ایمونوتراپی: در برخی سرطانهای پیشرفته یا مقاوم به درمان، برای تقویت سیستم ایمنی در برابر سلولهای سرطانی کاربرد دارد.
- درمانهای هدفمند: نوعی درمان دارویی یا تزریقی که خونرسانی به سلولهای سرطانی را مهار میکند و معمولا در سرطانهای پیشرفته یا درحالپیشرفت به کار میرود.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر سرطان دهانه رحم هستند؟
برخی زنان بهدلیل شرایط فردی، سنی یا سبک زندگی خود، بیشتر در معرض ابتلا به سرطان دهانهٔ رحم قرار دارند. این بیماری بیشتر در زنانی دیده میشود که به صورت مرتب دچار عفونت واژینال میشوند و با انواع پرخطر ویروس HPV در تماس هستند.
از طرفی اگرچه این سرطان میتواند در هر سنی رخ دهد، اما شیوع آن معمولا بعد از ۳۰ سالگی افزایش مییابد و بیشترین موارد تشخیص در سنین ۳۰ تا ۵۰ سال گزارش شده است. همچنین عدم انجام غربالگری منظم، ضعف سیستم ایمنی، مصرف دخانیات، شروع فعالیت جنسی از سنین پایین و ارتباط با شرکای جنسی متعدد، میتواند احتمال بروز بیماری را افزایش دهد.
راههای پیشگیری از سرطان دهانه رحم
خوشبختانه سرطان دهانه رحم تا حد زیادی قابل پیشگیری است و با کاهش عوامل خطر و تشخیص بهموقع، میتوان ضایعات پیشسرطانی را درمان کرد تا از تبدیل آنها به سرطان جلوگیری شود.
دیگر اقدام مهم برای پیشگیری از سرطان دهانه رحم، واکسیناسیون HPV است که میتواند از ابتلا به انواع پرخطر این ویروس جلوگیری کند. انجام منظم غربالگری دهانهٔ رحم مانند تست پاپ اسمیر یا تست HPV نیز نقش مهمی در تشخیص بهموقع تغییرات سلولی دارد.
در نهایت با پرهیز از روابط جنسی پرخطر و استفاده از کاندوم، عدم مصرف دخانیات و تقویت سیستم ایمنی، میتوان خطر ابتلا به این بیماری را تا حد زیادی کاهش داد.
سوالات متداول:
برای درمان سرطان دهانه رحم باید چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهدهٔ علائمی مانند خونریزی غیرطبیعی واژینال، درد لگنی یا رابطۀ جنسی و ادرار همراه با درد، سریع به پزشک مراجعه کنید.
آزمایش سرطان دهانه رحم چیست؟
اصلیترین آزمایش برای تشخیص سرطان دهانه رحم، تست پاپ اسمیر است که تغییرات غیرطبیعی یا عفونتهای پرخطر دهانهٔ رحم را بررسی میکند. در برخی موارد نیز تست HPV انجام میشود تا از عدم وجود این ویروس در دهانۀ رحم، اطمینان حاصل شود.
چه مواردی خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم را افزایش میدهد؟
عفونت به ویروس HPV، عدم انجام غربالگری منظم، ضعف سیستم ایمنی، مصرف دخانیات، شروع زودهنگام فعالیت جنسی و داشتن شرکای جنسی متعدد، از مهمترین عوامل افزایشدهندهٔ خطر سرطان سرویکال هستند.